Speel, leer en bescherm
Digitale technologie is niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven. Toch betekent vaardig zijn met een smartphone of laptop niet automatisch dat mensen ook digitaal weerbaar zijn. Om dat bewustzijn te vergroten liet de gemeente het Dataspel ontwikkelen, een bordspel dat digitale onderwerpen bespreekbaar maakt. Wat begon als een onderwijsproject groeide uit tot drie verschillende spellen voor scholen, volwassenen en publieke activiteiten.
Het eerste Dataspel ontstond enkele jaren geleden toen studenten van Avans en het Koning Willem I College de opdracht kregen een bordspel te ontwerpen rond digitale weerbaarheid. Jolanda Verleg is programmamanager onderwijs De datavaardige stad ‘s-Hertogenbosch: “Het spel werd in eigen beheer, met de doelgroep en studenten, ontwikkeld en daarna verspreid onder de Bossche basisscholen en middelbare scholen, samen met een lespakket. Met 150 vragen, verdeeld over vier categorieën, en 45 activiteitenvragen ontdekten leerlingen én docenten met het Dataspel spelenderwijs en interactief de uitdagingen, leuke en nuttige kanten van de vaak onzichtbare digitale wereld.”
En dat bleek aan te slaan; niet alleen op de scholen waren ze enthousiast, ook andere doelgroepen ontdekten het Dataspel. Jolanda: “We merkten bijvoorbeeld dat bezoekers van de bibliotheek het daar graag speelden. Zelfs ouderen vinden het leuk. Daar wilden we wat mee.”
Gesprekstarter
Het succes van het Dataspel zit volgens Jolanda vooral in de manier waarop het gesprekken op gang brengt. De kaarten behandelen verschillende thema’s rond digitale veiligheid, privacy en kritisch denken. “Het spel is eigenlijk een gesprekstarter,” legt ze uit. “Je speelt een half uur en ondertussen komen allerlei onderwerpen vanzelf op tafel, waarover vervolgens wordt doorgepraat.”
Omdat de oorspronkelijke versie sterk gericht was op onderwijs, werd besloten het concept opnieuw te laten ontwerpen door Media Design-studenten van het Koning Willem I College. Zij bedachten drie nieuwe varianten, die qua stijl en vorm bij elkaar passen maar elk een eigen toepassing hebben.
De eerste variant is een vernieuwde versie van het oorspronkelijke bordspel. Met dezelfde spelregels, maar een andere vormgeving die aansluit bij de huisstijl van het programma Slim Samenleven. Daarbij werd bewust gekozen voor een inclusieve benadering. Jolanda: “We hebben bijvoorbeeld een dyslexielettertype gebruikt. En de teksten aangepast zodat het spel breder inzetbaar is. Zo vervingen we ‘bespreek het met je ouders of verzorgers’ door neutralere formuleringen, zoals ‘bespreek het met je familie’ of ‘zoek hulp bij een informatiepunt’.”
Levensgroot spelbord
De tweede variant is een spectaculaire uitbreiding: een levensgroot spelbord van vier meter doorsnee dat op de grond wordt gelegd. Het bord bestaat uit grote puzzelstukken van foam, met pionnen uit restmateriaal. Jolanda: “Maar je kunt ook jezelf als pion gebruiken. De spelregels zijn hetzelfde gebleven en de vragen staan nu op A4-kaarten, zodat groepen het spel samen kunnen spelen tijdens evenementen of workshops.” Dat fysieke element is bewust toegevoegd. Jolanda: “Als je beweegt terwijl je leert, maak je meer verbindingen in je hersenen. Daardoor blijft informatie beter hangen.”
Digitale variant
Naast de twee fysieke spellen zijn studenten van Avans bezig met de ontwikkeling van een digitale variant. In die versie reageren spelers actief op vragen, vergelijkbaar met een spel als Whack-a-mole. “De antwoorden vliegen over je beeldscherm en jij moet snel de juiste zien aan te raken,” legt Jolanda uit. “Ook daar ben je dus in beweging.”
Die digitale versie is nog in ontwikkeling, maar laat volgens Jolanda nu al zien dat het één op één vertalen van fysiek naar digitaal lesmateriaal vrijwel onmogelijk is – een belangrijk leerpunt voor ontwikkelaars, docenten en onderwijsinstellingen.
Bewustzijn
De Dataspellen maken deel uit van een bredere campagne rond digitale inclusie en digitale geletterdheid. Volgens Jolanda zijn de gesprekken over online gedrag, privacy en kritisch denken ook hard nodig. “Jongeren bijvoorbeeld zijn vaak technisch heel vaardig en razendsnel met hun telefoon. Maar ze missen dikwijls een bewust kritische houding achter hun digitale handelingen: waarom je iets doet en wat de gevolgen kunnen zijn.”
Juist daarom werkt het Dataspel zo goed, denkt Jolanda. “Samen een spel spelen is leuk, dat vooral. Maar ondertussen leer je ook kritisch na te denken over wat je online allemaal doet. Of je nu jong of oud bent, leerling of docent – je steekt er altijd iets van op.”
De Dataspellen zijn onder andere tijdens de Slim Samenleven Dagen van 6 tot en met 8 mei te spelen.
Micha van Oord, programmamaker Huis73: “We spelen het Dataspel af en toe in plaats van onze digitale cursussen Klik&Tik, waarin mensen de basis leren van het omgaan met de computer. Onze cursisten vinden het erg leuk en leerzaam. Ze gingen met elkaar in gesprek over de vragen en gaven aan dat ze het nog een keer wilden spelen. Het is een leuke manier om eens op een andere manier bezig te zijn met digitale vaardigheden.”